Les Cahiers Du CRASC

Centre de Recherche en Anthropologie Sociale et Culturelle

Index des cahiers

كرّاسات المركز، رقم 8، تراث رقم 4، 2004، ص. 89-99 | النص الكامل


 

 

َقْرَاوْهَا فِي وقْت جَمْع الطُلْبَة وَفِي الحْضَارِي وَالعِيد وَلِيلَة مُولُود النَبِي وَهِي هَذِي :

 

خُبْزَ السْمِيدْ فَى المَنْدِيلْ

وَالزْبِيبْ مَا يْجِي شَ ثْقيلْ

وَالجُوزْ فِي نْصَافْ اللِّيلْ [1]* كَفْتَة كِي الذْهَبْ صَفْرَة

شِينَة وْلِيمْ شُغْلَ طْوِيلْ * اَللهْ يْعِينْ بَالقُدْرَة [2]

بَاطَاطَة طْوِيلَة تْفُورْ[3]

قَسْطَلْ عَمْرَ الطِّيفُورْ

بَنْدَقْ وَ الدُّقْلَتْ نُورْ [4]* تَشْعَلْ كِي الجْمَرْ حَمْرَة

تَفَّاحْ كِي الذْهَبْ مَشْكُورْ * جَافِي هْدِيْة الكُبْرَا [5]

 

مَشْكُشُّو [6] مْعَ الشَّكْلاَطْ

وَالسُّكْرَ مْثًلْجَ بْيَاطْ [7]

مَنْ صَابْ لِي مْيَاتَ بْلاَطْ [8]* وَنْزِيدْ فُوقْهُم عَشْرَة

بَرْكَا مَا نْزِيدَ خْلاَطْ * ذَا مَنْ عَادْتِي نَبْرَا [9]

جِيبُوا صْنَادَقْ قُنْفِيدْ

وَصْنِيدْقَاتْ بَالفَانِيد [10]

مَعْجُونْ بَمْسُوكْ جْدِيدْ * بِيهُمْ نْقَعْدَ الصَّهْرَة [11]

وَنْكُونْ فِي مْكَانْ فْرِيدْ *  وَاصْحَابِي عْلَى بَرَّا

ذَاكْ المَرْقَدْ الْمَسْرَارْ [12]

يَشْفِي العْلِيلْ مَن الاَّضْرَارْ

والشَّارْبَاتْ فَى البَلاَّرْ * شُوفْ تَشْعَلْ كِي القَمْرَة

نَغْلُقْ مْلِيحْ بَابْ الدَّارْ * لاَ مَنْ يْزُورْنِي زُورَة

آجِي تْشُوفْ مَا بِيَّ

مَنْ وَحْشَ الغْرِيبِيَّة [13]

قْطَايَفْ وَزْلاَبِيَّة * عَنْدَ الصْبَاحْ فِي البُكْرَة

وَ الصَّامْصَة المَطْفِيَّة [14] * اْمَنْ اَلدّْيولْ يَا حَضْرَا

أَنَا سْبَاوْنِي يَا قُومْ

محَّنْتِي حَلْوَة الحَلْقًومْ [15]

(+) وَالفَانِيدْ

جِيبْهُمْ اليُومْ اليُومْ * وَالاّ نْصِيرْ فِي فَهْرَة (+)

مُحَالْ مَا يْجِينِي النُّومْ * نَمْشِي نْهُومْ فِي القَفْرَة [16]

قَالُوا البَقْلاَوَة جَاتْ

وْ مْعَاهَا شِي حَاجَاتْ

اَصْنِيدْقَاتْ بَالْحَلْوَاتْ * مَنْ كُلّْ لّونْ فِي الصَّفْرَة

وَحْدِي فِي مْكَانْ نْبَاتْ * رُدِّي البَابَ بَالسُّتْرَة [17]

المشلوش أدَّى عَقْلِي

وَ اَلْحُوتْ كِي اَلجّْمَرْ مَقْلِي

وَ فْطَايَرْ تْصَفَّقْ لِي * وَانَا نْدُورْ فِي اَلحَضْرَة [18]

سِيدْ اَلسّْفَنْجْ يَضْحَكْ لِي * آجِي تْشُوفْ مَا يَطْرَا [19]

سِيدْ الرّْفِيسْ وَالبَغْرِيرْ

وَ مْسَمْنَاتْ فِي اَلبَشْكِيرْ [20]

وَالشّهدْ فِي بْلاَط كْبِيرْ * وَايَن المْثَقّْبَة الحَمْرَة [21]

وَايَنْ كْبَاشْ عِيدْ الكْبِيرْ * وَايَنْ الطْبِيخْ وَِ الصَّفْرَة [22]

 

الرُّوزْ وَ اللّْحَمْ وَ الجَاجْ

وَ مْحَلْبِي مْعَ السّطلاَجْ [23]

هُمَا دْوَا كُلّ عْلاَجْ * حَتّى الزّرْدَة جبرة (+)

قَهْوَة تْطِيبْ فِي البُقْرَاجْ * وَ فْنَاجِيلْ من فَجْرَة [24]

مَنْ صَابْ لِي كْبَابْ خْرُوفْ

وَ نْطِيحْ فِيهْ كِي الملْهُوفْ

حَتَّى طْوابَقْ المَعْلُوفْ [25] بِيهُمْ نقْعدْ الصّفْرَة

مَا ازِّينْ ذَاكْ المَسْفُوفْ * صبّ الحْلِيبْ بَالكَثْرَة

كُسْكُسْ كِي التْبَرْ مَصْنُوعْ

مْخَلَّطْ بَسْمَنْ مَرْفُوعْ

فلْفلْ وَ حُمَّصْ مَجْمُوعْ * فُوقَه اطْرَافْ منْ هَبْرَة

حَتَّى العقِيدْ وَ المَطْلُوعْ [26] * نَبْكِي عْلِيهْ لاَ صَبْرَة

خُبْزْ السّْخُونْ بالزّبْدَة

وَ السّكَرْ ينحِّي الدَّارْ

آجِي شُوفْ كِي نَبْدَا * نْغَطَّسْ صْوَابْعِي العَشْرَة

فِي البِيتْ مَا نْرَى احدَا * تَحْتْ السّْرِيرْ بَالسّتْرَة [27]

ذَاكْ الخْيَارْ وَ الزِّيتُونْ

مَنْ ذَاكْ خَاطْرِي مَمْحُونْ

حَتّى شْلاَضَةْ القَرْنُونْ * مْعَ اللُّوبْيَة الخَضْرَة

وَ عْلِيهَا لْيَانْ يْكُونْ * بَاللُّوزْ وَ الثُّومْ الحَمْرَة

حَبّ المْلُوكْ يَا ذَا النَّاسْ

لُونه ظْرِيفْ وَ اللَّنْجَاصْ

وَ الشَّاشِي يْنَحِّي البَاسْ [28] * يَطْفِي لْهِيبْ الحَمْرَة

وَ التُّوتْ طَايْبَة فِي الطَّاسْ * وَ انَا بمَغرَفْتِي عَبْرَة [29]

المَبْدُوعْ يَا مَنْ رَاهْ [30]

وَ الجربي يْكُونْ مْعَاهْ

وَ الصّيفِي حْمَرْهَا ابْهَاهْ * وَ مْعَاهْ صُرَّة العَذْرَا [31]

وَ البَاكُورْ يَا مَحْلاَهْ * عَسْلهْ يْسِيلْ بَالقُطْرَة

ذَاكْ العْنَبْ فِيهْ الْوَانْ

مَسْكي حْمَرْ صْفَرْ ذَهْبَانْ

وَ الخُوخْ زِيدْ الرُّمَّانْ * يَطْفِي لْهِيبْ الجَمْرَة

اَنَا مْرِيضْ يَا الاخْوَانْ * جِيبُوا جْمِيعْ فِي مَرّة

الخضْرِي وَ شْحَمْ جوَارْ [32]

وَ الزّعْرُورْ عَقْلِي طَارْ

دَلاّعْ كِي العكَرْ فِي الجوَارْ * انظْرُوهْ بْلاَ فَجْرَة [33]

بَطِّّيخْ كِي العسَلْ مَا صَارْ [34] * يَطْفِي لْهِيبْ الجَمْرَة

 

جِيبُوا ليَاتْ الهَنْدِي [35]

وَ انَا فِي مَنْزلْ وَحْدِي

خُدْمِي جْدِيدْ فِي يَدِّّي * وَ نْطِيحْ فِيهْ بَالجَزْرَة [36]

لاَ تْهُوَّسْنِي شِ وَدّي [37] * مَا هِى شِ سَاعَة الهَدْرَة

السّْفَرْجَلْ كِيفْ يْبَانْ

مَنُّه نْعَمَرْ الكِيسَانْ

إذَا يْكُونْ فِي الاغْصَانْ * مَا ذَا يْزَيَّنْ السَّجْرَة

مَا احْلاَ الرّب فِي القَازَانْ * اذَا يْكُونْ بَالخُضْرَة [38]

اذَا جْمَعْتْ ذَا التَّفْرِيقْ

ابْلَغْتْ نِيْتِي تَحْقِيقْ

لاَكنْ مَنْ يْجِيبْ صْدِيقْ * لاَ يْزُورْنِي عْلَى غَدْرَة

ولو يْكُونْ خوي شْقِيقْ * انْشُوفْ فِيهْ بَالخُزْرَة

 


Chant satirique sur la gloutonnerie des t’ôlba [39]

Ce chant est entonné au moment des réunions des t’ôlba, des fêtes de confréries, de l’Aid (el-Kébir) et de la nuit de la nativité du Prophète. Le voici :

Un pain blanc dans la serviette !

Du raisin sec que je ne trouverai pas lourd !

Des noix au milieu de la nuit ;

Du raisiné (kefta) jaune comme l’or ;

Des oranges et des citrons longs à dépouiller ;

Mais Dieu me donnera la force de le faire !

Des patates douces bouillantes ;

Des châtaignes plein la poêle (t’îfour).

Des noisettes et des dattes « deglat-noûr »,

Qui, rouge brillent comme la braise !

Des pommes pareilles à de l’or et réputées

Que les Grands reçoivent en cadeau !

Des biscuits avec du chocolat ;

Et du sucre comme la neige !

Ah ! si j’avais cent plats,

Auxquels j’en ajouterais dix,

Cela suffirait ! Je n’irai pas jusqu’au pêle-mêle !

Voilà ce que d’habitude je mange pour ranimer !

Apportez-moi (ensuite) des paquets de bonbons (qonfîd),

Des boîtes de nougat (fânîd),

De la confiture fraîche au musc ;

Avec tout cela je passerai la veillée.

 

Que je sois seul dans une salle,

Tandis que mes compagnons seront dehors.

Voilà des fruits confits (mreggued) fort jolis

Qui guériraient le malade de ses maux !

Et ces sorbets dans le cristal,

Vois, ils flamboient comme la lune.

Je vais fermer soigneusement la porte de la maison,

Pour que personne ne puisse me faire visite ![40]

Viens voir ce que j’éprouve

Comme langueur pour ghrîbiia [41]

Des qt’âief [42] et des zlâbiia [43]

Au matin, de bonne heure,

Et de la çâmça [44] trempée dans le miel *,

Faite de la pâte feuilletée (dioûl), ô assistants !

On m’a ensorcelé ô gens !

Mon tourment vient du « bonbon du gosier » ![45]

Apportez-m’en aujourd’hui, aujourd’hui même,

Ou sinon je me trouverai opprimé !

Impossible alors que le sommeil me vienne :

J’irai errer dans le désert.

On a dit : la baqlâoua [46] est arrivée,

Et avec elle, d’autres choses :

Des caissettes de gâteaux,

De toute espèce, sur la table servie (çafra),

Tout seul, en ce lieu, je passerai la nuit ;

Rabats le store sur la porte (pour me cacher) !

Le mechelouech [47] a emporté ma maison,

Ainsi que le poisson frit couleur de braise !

Des beignets battent des mains à mon intention,

Tandis que moi je tourne (comme dansent les khouans) (dans leur fête de nuits (h’adhra),

Le Seigneur Beignet me fait les yeux doux.

Viens voir ce qui va se passer !

Seigneur Refît [48] et Baghrîr [49]

Galettes au beurre (msemmene) sur la nappe (bachkîr),

Rayon de miel dans un grand plat ;

Où est la brioche (mthaqqba) rouge ?

Où sont les moutons de l’Aid el-kebîr ?

Ou le ragoût (t’bîkh) et tous les plats du festin (çafra) ?

Le riz, la viande et la volaille ?

La crème au riz (mh’allebî) et le riz-au-lait-sucré (sot’lâdj) ?

Ce sont les remèdes de toute maladie ;

Même le grand repas communiel (zerda) je suis d’avis

Du café se prépare dans la cafetière (de manger !

Et des tasses de métal pur (d’argent) (sont prêtes).

Si l’on me trouvait du rôti (kbâb) d’agneau,

Je me jetterais dessus comme vorace ;

Même si c’étaient les quartiers d’un mouton bien gras,

Je dresserais avec eux la table !

Qu’il est beau ce mesfoûf [50]

Verses-y du lait en abondance !

Du couscous pareil à de la poudre d’or,

Mêlé à du beurre fondu extra ;

 

Poivre rouge et pois chiches entassés ;

Surmontés de morceaux de viande sans os,

Même le lait caillé et la galette fraîche,

Je pleure sur eux sans me consoler !

Pain frais avec du beurre ;

Le sucre enlève toute douleur ;

Viens voir comment je commence :

Je plonge mes dix doigts à la fois !

Dans la chambre, je ne vois personne ;

Sous la soupente, je me couvre du rideau !

Voici les concombres et les olives ;

Par tout cela mon esprit est tourmenté ;

Même par la salade d’artichaut,

Avec les haricots verts.

Dessus, il y a une cuvette

Avec des amandes et de l’ail rouge.

Les cerises, ô gens,

Ont une couleur agréable, et les poires aussi ;

L’abricot blanc enlève tout mal :

Il éteindrait le feu de la braise ![51]

Les fraises sont excellentes dans le bol,

Et moi, avec ma cuillère, je puis servir d’exemple.

Les pommes mebdoû(es), ah ! si vous les voyiez !

Et les pommes djerbî(es) qui sont avec elles !

Et les pommes çîfi(es) d’un rouge enchanteur,

Accompagnées d’  « ombilics de vierges » [52] !

Les figues-fleurs, qu’elles sont douces !

Leur miel coule goutte à gouttes !

Ce raisin est de diverses variétés :

Muscat, rouge, jaune et doré.

Les pêches, et en plus les grenades

Qui éteindraient le feu de la braise.

Je suis malade, ô frères :

Apportez tout cela d’un coup !

Les figues fraîches et la « graisse de jeunes filles »[53]

Et les nèfles : j’en perds la raison !

Des pastèques comme le rouge du fard sur les joues des jeunes filles :

Regardez-les sans vous enorgueillir !

Melons, comme du miel, sans pareils :

Ils éteindraient le feu de la braise !

Apportez la cuvette de figues indiennes [54]

Alors que je suis seul dans le logis.

Un couteau neuf est dans sa main :

Je vais me jeter sur elles pour dépecer comme le boucher.

Ne me casse pas la tête, ô mon ami :

Ce n’est pas le moment de bavarder.

Les coings, quand ils feront leur apparition,

Je remplirai (de leur gelée) les pots en verre.

Quand ils sont sur les rameaux,

Qu’est-ce donc qui est une belle parure pour l’arbre ?

Qu’il est doux le raisiné (robb) dans le chaudron,

Quand il est préparé avec des légumes (à peau épaisse) ![55]


الهوامش

[1]  فِي نَصّْ اللِّيلْ

[2]  نَتْعَبْ فِي التَنْقِيَة مْتَاعْهُمْ لاَكِنْ الله يْعَاوَنِّي وَيَعْطِينِي القُدْرَة

[3]  بَاطَاطَة حْلُوَّة الِّي يَعَمْلُوهَا فِي الطِّيفُور بَاشْ تَنْشْوَى

[4]  نَوْعْ مِنْ التَمْرْ الفَايْقَة

[5]  الِّي يَهْدِيوَا مَنْهَا الاكابِر

[6]  المسمّى بالفرانصيـاصة بِسْكْوِي

[7]  يعني بِيـضْ

[8]  كلمة فرانصاوية طبصي

[9]  ما نزيد شي نخلط المـاكلة فوق هذا الشي من عوايدي ناكل هذا الشي نبرا

[10]  القنبيد اللوز المدور بالسكر (+) حلوة باللوز و السكر المبربش داير بيها

[11]  يعني بيهم نبقى صهران ليل كامل

[12]  هي الخضرة المرقدة مثل الفلفل الطرشي و المسرار يعني فرحان مشروح يفرح الناس

[13]  ارواح تشوف راني مغبون من قوة الي نشتهي الغريبية

[14]  يعني الصامصة مغطوسة في العسل صنعة الصامصة من العجين الرقيق المسمّى الديول

[15]  حلوة رطبة تشبه الشحم تذوب في الفم و تجوز في القرزي بلا مضيغ يصنعوها النسا الجزائريين

[16]  و الاّ نكون في غشّ كبير ما نرقدش و نكون كي البهلول الّي هايم في الصخرا

[17]   اغلقي الباب يا خديمة

[18]   الفطاير يصفقوا الي كي نسا الّي يصفقوا باليدّين باش يشطحوا و انا نشطح للفطاير بالفرجة

[19]  يسيّد و يقول راه يتبسّم لي ارواحوا تشوفوا واش نعمل أنا و ايّاه

[20]  فوطة كبيرة يحطّوا فوقها الماكلة

[21]  خبز معجون بالزبدة وطايب في الطاجين

[22]  يحب هذا الراجل يقدموا له الاكباش الكل الّي ذبحوهم في عيد الكبير

[23]  ماذا بيّ يعطيوا لي حتّى الزردة كلها هذا راي مليح كيما يمثلوا فلان عمل جبرة يعنب عمل راي

[24]  فضّة صافية

[25]  كبش مقروس سمين

[26]  المطلوع خبز طايب في الطّاجين طري

[27]  وقت الّي نكون ناكل نكون مخبّي تحت السرير

[28]  المشماش الابيض يطفي النار متاع الجوف

[29]  وانا نعمر المغرفة مليح

[30]  المبدوع والجربي والصيفي انواع من التفاح

[31]  صرّة العذرا الليم المصري والا ليم الصرّة

[32]  الخضري نوع من الكرموس الخضرة وكذالك شحم جوار

[33]  دلاّع طايب حمر كي الحمّاير في وجه الجارية ما تستكبروش عليه

[34]  ما صار يعني ما كان شي كيفه

[35]  الهندي كرموس النصارى

[36]  بالجزرة كي الجزّار الّي يقطع اللحم

[37]  ما تكسر لي ش راسي يا حبيبي

[38]  الرّب مليح اذا كان في القدرة و تكون مقطعة فيه الخضرة من كل طبع بالمثل قشور الدلاّع والبطيخ والقرعة الطويلة

[39] Extrait de : Coutumes, croyances des Indigènes de l’Algérie. Tome I : L’enfance, le mariage et la famille, traduction annotée par H. Pérès et G-H. Bousquet, Alger, Carbonel, 1939, in-8’, Traduction française du volume paru en arabe en 1913 pp 120-127.

[40] Ce début de la chanson a été traduit par DESPARMET dans la poésie arabe actuelle à Blida, PP. 93-94.

[41] Ghrîbiia : gâteau de semoule, beurre et sucre.

[42] Qt’âief : vermicelles passés au beurre et arrosés de sirop.

[43] V.supra, p. 57, n. 43.

[44] Câmça : espèce de gâteau triangulaire aux amandes.

[45] H’alouet el-h’olqoum : pâte fondante que nous appelons râh’at lokoum.

[46] Baqlâoua : espèce de tourte aux amandes.

[47] Mecheloueche : V. supra, p. 15, n. 10.

[48] Refîs : mets fait avec des galettes au beurre émiettées et manies ensuite avec du beurre et du miel, ou des dattes écrasées.

[49] Baghrîr : V. supra, p. 15, n. 8.

[50] Mesfoûf : couscouss au beurre et au sucre, et sans bouillon.

[51] Lire el-djamra au lieu d’el-h’amra.

[52] Corret el-‘adrhrâ’ : sorte de citron doux ou bergamote. BEAUSSIER (p. 467, col. A) donne le sens de « variété de pomme ».

[53] Chh’am djouâr : variété de figue.

[54] Figues indiennes : figues de Barbarie.

[55] C’est-à-dire écorces de melon, de pastèque et de citrouille.